یکی از پرسش‌های مهم زوجین قبل و بعد از ازدواج این است که آیا می‌توان عقد دائم را فسخ یا باطل کرد؟ در این مطلب به این سوال پاسخ می‌دهیم.
بر اساس ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی ایران و مفاد قانون حمایت خانواده، پایان رابطه زوجیت در عقد دائم می‌تواند از طریق طلاق یا فسخ نکاح رخ دهد، در حالی که در عقد موقت، این رابطه با پایان یافتن مدت تعیین شده یا بخشش باقی مانده آن خاتمه پیدا می‌کند. در نظام حقوقی ایران میان «فسخ نکاح» و «طلاق» تفاوت‌های ماهوی و شکلی وجود دارد، طوری که فسخ در شرایط خاص و محدودتری قابل اعمال است و برخلاف طلاق، نیازمند طی کردن تشریفات رایج آن نیست.
فسخ عقد دائم
در یک کلام می‌توان گفت که بله، امکان فسخ نکاح دائم وجود دارد، اما تحت شرایطی که خواهیم گفت. فسخ ازدواج معمولا زمانی مطرح می‌شود که یکی از طرفین به بیماری‌ها یا عیوبی مبتلا باشد که پیش از عقد از دید طرف مقابل پنهان مانده و آگاهی نسبت به آن وجود نداشته است یا شرطی اساسی در هنگام ازدواج تعیین شده باشد که بعدا مشخص شود اساسا محقق نبوده است.
در چنین شرایطی، امکان برهم زدن عقد دائم بدون رعایت روند معمول طلاق فراهم می‌شود. این موضوع پرسش‌هایی را درباره نحوه اعمال این حق، شرایط قانونی آن و همچنین وضعیت حقوق مالی مثل مهریه، نفقه و عده ایجاد می‌کند که در ادامه به آن‌ها پرداخته می‌شود.
فسخ نکاح چه شرایطی دارد؟
در فقه اسلامی و قانون مدنی، مواردی مشخص برای «فسخ نکاح» یا بطلان عقد دائم پیش‌بینی شده که عمدتا به وجود عیوب خاص در یکی از زوجین بازمی‌گردد. این عیوب در صورتی که پیش از عقد وجود داشته یا بعدا آشکار شوند، می‌توانند برای طرف مقابل حق برهم زدن نکاح را ایجاد کنند.
در مورد مرد، برخی عیوب از جمله خصاء (ناتوانی در تولید مثل)، عنن (ناتوانی جنسی) و جنون از مهم‌ترین مواردی هستند که برای زن حق فسخ ایجاد می‌کنند. حتی اگر جنون یا عنن پس از عقد نیز رخ دهد، باز هم امکان فسخ برای زن وجود دارد. در مقابل، در مورد زن نیز عیوبی مثل قرن (وجود مانع در مجرای تناسلی)، جذام، برص، افضاء، زمین‌گیری و نابینایی کامل از جمله مواردی هستند که برای مرد حق فسخ به همراه دارند. با این حال، اگر یکی از طرفین هنگام عقد از وجود این عیوب آگاه باشد، دیگر حق فسخ برای او ثابت نخواهد بود و همچنین ایجاد برخی بیماری‌ها پس از عقد می‌تواند آثار متفاوتی در حق فسخ داشته باشد.
از نظر اجرایی، فسخ نکاح یک عمل حقوقی فوری و یک جانبه است و دارنده حق فسخ باید به محض اطلاع از علت قانونی، برای اعمال آن اقدام کند؛ در غیر این صورت، این حق ممکن است ساقط شود. این اقدام معمولا با ارائه دادخواست به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و ارجاع به دادگاه انجام می‌شود و ارائه مدارکی مثل گزارش پزشکی قانونی ضروری است. گرچه اصل فسخ با اعلام اراده محقق می‌شود، اما ثبت رسمی آن پس از صدور رأی دادگاه الزامی است و عدم ثبت می‌تواند پیامدهای قانونی از جمله مجازات‌های مقرر به همراه داشته باشد.
تکلیف مهریه، نفقه و عده در فسخ نکاح
در موضوع مهریه در فسخ نکاح یا بطلان عقد دائم، اصل بر این است که وضعیت دریافت مهریه به زمان وقوع فسخ و همچنین وقوع یا عدم وقوع نزدیکی بستگی دارد. اگر فسخ پیش از شروع زندگی مشترک و برقراری رابطه زناشویی انجام شود، اصولا زن حقی بر مهریه نخواهد داشت، اما در صورتی که رابطه زناشویی برقرار شده باشد، اصل بر تعلق مهریه به زن است، مگر در حالتی که فسخ به دلیل فریب یا تدلیس از سوی زن صورت گرفته باشد که در این صورت امکان عدم استحقاق مهریه نیز مطرح می‌شود.
بر اساس مواد ۱۰۹۵، ۱۰۹۸ و ۱۱۰۱ قانون مدنی، در صورتی که عقد نکاح باطل باشد و نزدیکی میان زوجین رخ نداده باشد، زن مستحق مهریه نیست و اگر مالی دریافت کرده باشد، مرد حق استرداد آن را دارد. همچنین اگر فسخ نکاح قبل از نزدیکی انجام شود، قاعده کلی عدم استحقاق مهریه است، مگر در مورد خاصی مثل «عنن» (ناتوانی جنسی مرد) که در این حالت زن مستحق دریافت نصف مهریه خواهد بود.
در خصوص نفقه نیز تا زمانی که رابطه زوجیت به صورت قانونی پابرجاست، تکالیف مالی میان زوجین برقرار می‌ماند و طبق ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی، پرداخت نفقه در عقد دائم بر عهده مرد است؛ بنابراین، زن می‌تواند تا زمان وقوع فسخ، نفقه خود را مطالبه کند. از نظر عده نیز قانون مدنی در مواد ۱۱۵۱ تا ۱۱۵۵ شرایط متفاوتی را بیان کرده است، طوری که عده فسخ نکاح برای زن معمولا سه طُهر است و در زنان یائسه سه ماه محاسبه می‌شود. در صورت بارداری، عده تا زمان وضع حمل ادامه دارد و در صورتی که نزدیکی میان زوجین صورت نگرفته باشد، زن اصولا نیازی به نگه داشتن عده نخواهد داشت و می‌تواند بلافاصله ازدواج مجدد انجام دهد.
