آیا میدانید که اولین وکلای زن ایرانی چه کسانی بودهاند؟ در این مطلب به شاخصترین چهرههای حوزه وکالت و جایگاه زنان میپردازیم.
کمتر کسی میداند که نخستین وکلای زن ایران چه افرادی بودهاند. این موضوع حتی در میان بسیاری از حقوقدانان و وکلا نیز کمتر مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، نامهایی چون خدیجه کشاورز، کاترین سعید خانیان و مهرانگیز منوچهریان در تاریخ حقوق ایران جایگاه ویژهای دارند و به عنوان پیشگامان حضور زنان در حرفه وکالت شناخته میشوند. هرچند اطلاعات کاملی از زندگی و فعالیتهای آنان در دسترس نیست، اما نقش تأثیرگذارشان در شکستن موانع اجتماعی و حرفهای برای زنان انکارناپذیر است.
معرفی اولین وکلای زن ایرانی
این سه چهره با پشتکار و جسارت خود راه را برای نسلهای بعدی زنان حقوقدان هموار کردند و زمینه حضور پررنگتر زنان در عرصه وکالت و فعالیتهای حقوقی را فراهم ساختند. امروزه بخشی از پیشرفت و جایگاه زنان در نظام حقوقی ایران را میتوان حاصل تلاشهای نخستین زنانی دانست که در دورانی دشوار، قدم در مسیری گذاشتند که پیش از آن کمتر زنی فرصت پیمودنش را داشت.
خدیجه کشاورز
خدیجه کشاورز به عنوان اولین زن وکیل ایران از نظر تقدم زمانی شناخته میشود؛ زنی که در فروردین ۱۳۱۶ موفق به دریافت پروانه وکالت شد و نام خود را در تاریخ حقوق ایران ثبت کرد. ورود او به حرفه وکالت در دورهای رخ داد که حضور زنان در مشاغل حقوقی با مخالفتها و نگاههای سنتی فراوانی روبهرو بود، اما اراده و پشتکار او باعث شد این موانع نتوانند مانع تحقق هدفش شوند.
کشاورز که متولد سال ۱۲۸۳ بود، تحصیلات عالی حقوق را در فرانسه به پایان رساند و مدرک دکترای خود را از دانشگاه تولوز دریافت کرد. او پس از سالها پیگیری و فعالیت حقوقی، سرانجام موفق شد پروانه وکالت پایه یک را نیز به دست آورد. زندگی حرفهای و شخصی او با تحولات سیاسی و اجتماعی دوران خود گره خورده بود و در نهایت سالهای پایانی عمرش را خارج از ایران سپری کرد. با این حال، نام او همچنان به عنوان یکی از پیشگامان حضور زنان در عرصه وکالت و حقوق ایران ماندگار باقی مانده است.
کاترین سعید خانیان
کاترین سعید خانیان از چهرههای کمتر شناخته شده تاریخ وکلای زن در ایران است که معمولا به عنوان دومین وکیل زن از نظر تقدم زمانی از او یاد میشود. با وجود کمبود منابع دقیق درباره زندگی حرفهایاش، گزارشها نشان میدهد که او فعالیت حقوقی خود را در اوایل دهه ۱۳۱۰ آغاز کرده و بیشتر در حوزههای بینالمللی و وابسته به نهادهای دیپلماتیک حضور داشته است.
بر اساس روایتهای موجود، او با سفارت شوروی همکاری حقوقی داشته و به دلیل تسلط به زبان روسی، بیشتر در نقش وکیل یا مشاور حقوقی در بسترهای غیر دادگاهی فعالیت میکرده است تا دعاوی داخلی. گفته میشود پس از دورهای فعالیت محدود در ایران، در نهایت کشور را ترک کرده و مدتی را در پاریس سپری کرده است؛ موضوعی که باعث شده ردپای او در تاریخ رسمی وکالت ایران کمرنگ اما همچنان قابل توجه باقی بماند.
مهرانگیز منوچهریان
مهرانگیز منوچهریان از اثرگذارترین چهرههای تاریخ حقوق ایران به شمار میرود؛ شخصیتی که هرچند از نظر زمانی جزو نخستین وکلای زن نبود، اما از نظر گستره فعالیتهای علمی، حقوقی و بین المللی جایگاهی بیبدیل دارد. او در طول فعالیت خود موفق به دریافت جوایز مهمی همچون جایزه حقوق بشر سازمان ملل در سال ۱۹۶۸ و جایزه صلح مرکز حقوقی جهانی در سال ۱۹۷۱ شد.
منوچهریان متولد ۱۲۸۵ در مشهد بود و تحصیلات عالی خود را در رشته حقوق جزا در دانشگاه تهران به پایان رساند. او علاوه بر فعالیت وکالتی، نقش پررنگی در آموزش، پژوهش و اصلاحات حقوقی داشت و به عنوان استاد دانشگاه و پژوهشگر حقوق کیفری نیز شناخته میشد. تسلط به چندین زبان، عضویت در نهادهای بینالمللی حقوقی، تألیف و ترجمه آثار متعدد و تلاش برای بهبود وضعیت حقوقی زنان و کودکان، او را به یکی از چهرههای شاخص و ماندگار در تاریخ حقوق ایران تبدیل کرده است.
توران شهریاری
توران شهریاری که خود از نسل اولیه وکلای زن ایران محسوب میشود، درباره نقش پیشگامان این حوزه معتقد است چهرههایی مثل مهرانگیز منوچهریان مسیر ورود زنان به دانشکدههای حقوق را هموار کردند و زمینه شکلگیری نگاه تازهای به حضور زنان در نظام حقوقی را به وجود آوردند. به گفته او، استمرار تلاش این نسل باعث شد رشتههایی مثل حقوق جزا، به ویژه در حوزه کودک و نوجوان، در دانشگاهها شکل بگیرد و توسعه پیدا کند.
شهریاری همچنین تأکید میکند که در دهههای ابتدایی حضور زنان در حرفه وکالت، تعداد آنان بسیار محدود بود و نگاه اجتماعی نسبت به فعالیت حقوقی زنان با تردید همراه بود. با این حال، همین گروه اندک با پشتکار و مقاومت خود توانستند جایگاه زنان را در این عرصه تثبیت کنند و زمینه افزایش چشمگیر حضور آنان در آزمونهای وکالت در سالهای بعد را فراهم سازند؛ روندی که امروز به یکی از شاخصههای مهم جامعه حقوقی ایران تبدیل شده است.
